De Encyclopedisten

De Encyclopedisten speelt zich af tijdens de hoogtijdagen van de Verlichting, in Parijs midden 18e eeuw. De centrale figuren zijn Diderot en d’Alembert, bezig met hun monumentale project: de Encyclopedie. Dit werk, een poging om alle kennis van de tijd in één uitgave te bundelen, werd door de autoriteiten als staatsgevaarlijk bestempeld. De schrijvers namen geen blad voor de mond en vielen met open vizier zowel godsdienst als staat aan.

In het boek van Orbe en Pérez Ledo loopt dit intellectuele project parallel aan een fictief moordmysterie. Verschillende medewerkers van het encyclopedisch team worden op brute wijze om het leven gebracht. Hoewel deze dramatische lijn historisch niet is gedocumenteerd, verankert het verhaal zich stevig in de feiten. We leren over de worstelingen met censuur, de tegenwerking van kerkelijke en politieke machten, de interne spanningen binnen het team van redacteuren, de rol van de illustratoren, en de technische complexiteit van het drukken en verspreiden van het werk.

Pérez Ledo toont zich een scenarist met gedegen kennis van zijn onderwerp. Hij behandelt niet alleen het grote verhaal – de strijd om publicatie en de vrijheid van denken – maar laat ook de kleinere conflicten zien. De voortdurende frictie tussen Diderot en zijn vrouw, de moeizame relatie met d’Alembert, de rivaliteit tussen intellectuelen, en de invloed van machtige figuren als Madame de Pompadour; alles draagt bij aan een gelaagd portret van een tijdperk waarin ideeën levens konden kosten.

Die historische context wordt gebruikt als vruchtbare bodem voor het fictieve moordverhaal, dat zelden ontspoort in gratuite spanning. De introductie van de jonge illustratrice Marie, een verzonnen personage, is een slimme zet. Zij brengt niet alleen een frisse blik op het intellectuele geweld van de mannen om haar heen, maar introduceert ook thema’s als vriendschap, sociale positie en de rol van vrouwen in een wereld die ze slechts zijdelings toeliet.

Orbe’s tekenstijl is vlot en helder, met een sterk gevoel voor compositie en ritme. Zijn Parijs is vuil, verstild en bruin getint, badend in de sfeer van een stad die balanceert tussen rede en repressie. De gezichten doen soms wat uniform aan en personages lijken qua expressie en gestalte te veel op elkaar. Gelukkig weet hij dat deels te compenseren met sfeervolle belichting en overtuigend kleurgebruik.
Het verhaal draagt veel historische bagage met zich mee en neemt daar ook de ruimte voor. Dat is begrijpelijk gezien het onderwerp, maar zorgt er wel voor dat de structuur soms meer het pad volgt van een “lesinhoud plus mysterie”, dan van een klassieke spanningsboog. Sommige dialogen en exposities voelen daardoor net iets te nadrukkelijk als informatieoverdracht. Het onderwerp is te (belang)rijk om die diepgang over te slaan, maar het maakt de leeservaring minder vloeiend dan die van een echte thriller.

De Encyclopedisten is een intelligent geconstrueerde mix van historische fictie, politieke thriller en tijdsdocument. Het boek maakt indruk, zowel vanwege de inhoud als de manier waarop het de spanningen van de Verlichting tastbaar maakt. Je leert iets, je leest lekker door, en je gaat daarna nog eens rustig aan de slag met Wikipedia om dit allemaal wat beter te begrijpen. 9de kunst

In ‘De Encyclopedisten’ staat een van de spannendste culturele ondernemingen van de achttiende eeuw centraal. De totstandkoming van de eerste encyclopedie. Het project was visionair, maar ook gevaarlijk. Perfecte ingrediënten voor een stripboek zou je zeggen.
Door Thijs Franssen

Het verhaal begint op een druk plein in Parijs. Een jongedame genaamd Marie staat te kijken hoe pamfletten en prenten in brand worden gestoken door de nationale garde. De regen gooit roet in het eten en dooft het vuur, maar de boodschap is duidelijk. Wie kritiek durft te leveren op kerk of kroon, kan rekenen op onderdrukking en straf.

Illustrator
Marie werkt in de drukkerij van haar tante. In haar vrije tijd tekent ze in het geheim. Zij was het die de tekeningen maakte bij de geschriften die op het plein verbrand werden Diezelfde avond wordt er op de deur van de werkplaats geklopt. Het is Denis Diderot die haar hulp nodig heeft bij het maken van een boek.

De encyclopedie
Ze besluit met hem mee te gaan en komt erachter dat het niet het minst of geringste project is. Samen met Jean d’Alembert, David Hume, Buffon en baron d’Holbach wil Diderot alle menselijke kennis bundelen in één monumentaal werk. Wetenschap, kunst, ambacht, alles moet worden vastgelegd en toegankelijk gemaakt voor iedereen.

De tekeningen van Marie
Marie wordt een belangrijk persoon. Met haar tekeningen geeft ze de ideeën van de filosofen een gezicht. Niet alleen portretten van de grote denkers, maar ook beelden van timmerlieden, wevers en andere ambachtslui. Het is de dagelijkse praktijk die Diderot wil verheffen tot kennis. Hij is zo overtuigd en werklustig dat zijn privéleven onder druk komt te staan.

Gevaar
Alles gebeurt in het diepste geheim, want de groep weet dat kerk en koning dit boek zal zien als een directe bedreiging van hun macht. Wie de controle over kennis verliest, verliest ook de controle over mensen. Het project groeit gestaag, maar al snel gonst het in Parijs van geruchten.

Moorden
Een brute moord gooit een schaduw over het plan. Het slachtoffer is Raynal, één van de encyclopedisten. Hij wordt dood gevonden met een rood kruis boven zijn lichaam geschilderd. De verdenking valt op ‘de croisés’ , een schimmige anonieme orde van kruisvaarders. Als er vervolgens nog meer moorden volgen, met telkens hetzelfde teken, slaat de twijfel toe en bij sommige leden groeit het idee dat het project misschien moet stoppen.



Hulp
Diderot weigert zijn werk op te geven. De enige manier om het te redden is de dader te vinden. Hij gaat op zoek naar hulp van de autoriteiten, maar op veel steun hoeft hij niet te rekenen. De bedreiging en moorden komen de machthebbende misschien wel iets te goed uit.

Sensatie
Het verhaal speelt met fictieve en waargebeurde gebeurtenissen. De keuze om de moorden toe te voegen is op zichzelf niet verkeerd. De spanning en mysterie slepen je mee het verhaal in.

Gemis
Het nadeel is dat de historische rijkdom van het geheel naar de achtergrond verschuift. De moorden en de achtervolgingen domineren, terwijl de intellectuele debatten en de context van de Verlichting nauwelijks ruimte krijgen. De filosofische debatten blijven decor. Diderot zelf wordt neergezet als een nerveuze spilfiguur die links en rechts rent om de orde te bewaren, maar zijn ideeën en strijdkracht raken onderbelicht.

Degelijk tekenwerk
Visueel is het werk verzorgd, maar weinig verrassend. Alex Orbe brengt kostuums en interieurs tot leven, trouw aan de achttiende-eeuwse context. Mooi is de afwisseling tussen uitgewerkte panelen en vlot geschetste suggesties, die soms een aangename dynamiek scheppen.

Kleur
De stevige inkleuring weegt zwaar op het geheel. Vaak overheerst één kleur per pagina, wat de lijnvoering onderdrukt en de sfeer verstikt. De monochrome tinten zijn wellicht bedoeld om nuance te scheppen, maar camoufleren tegelijk de kwaliteiten van het tekenwerk en maken het soms zelfs plat.

Te hoge verwachting
De ‘Encyclopedisten’ is zeker geen slecht werk, maar het laat me zitten met het gevoel dat er meer in had gezeten. De tekeningen zijn degelijk, de historische aankleding verzorgd, en er is een vleugje humor dat het geheel lucht geeft. Maar de balans slaat door naar fictie, terwijl de geschiedenis zelf rijk genoeg was geweest. Het resultaat is een verhaal dat weinig spanning oproept, erg rechtlijnig verloopt en de grootsheid van zijn onderwerp niet volledig benut.