Als de Fado weerklinkt

ALS DE FADO WEERKLINKT (Barral) 2023

Portugese weemoed

De dictatuur van Antonio Salazar (1889-1970) in Portugal duurde van 1932 tot 1968. De PIDE (geheime dienst die we kunnen vergelijken met de Amerikaanse CIA) foltert erop los en iemand verklikken wordt aanbevolen. Hoe kon deze man in 2007 verkozen worden tot 'grootste Portugees'?
Arts Fernando Pais houdt zich liever afzijdig. Iemand anders moet maar voor held spelen. Als extra job knapt hij mensen op die 'ondervraagd' werden door de PIDE. Zijn broer werkt bij deze dienst. Dat kan nog van pas komen. Het verleden van Fernando is heel wat stouter, maar nu kiest hij bewust voor een rustiger leven. Terwijl luisteren we naar de fado, een traditionele Portugese muziekstijl met een melancholisch, weemoedig karakter. Het draait om het uitdrukken van diepe emoties.

Maar dan ontmoet hij kwajongen João. De moed van deze rekel doet Fernando terug ontwaken. De prijs zou echter heel hoog kunnen zijn. Maar hij is toch ooit arts geworden om mensen te helpen! Gedaan met toekijken. Een boeiende vraag zou kunnen zijn hoe onze houding zou zijn onder zo'n regime.
De zachte kleuren van Nicolas Barral (Vleugels van Lood, Philip en Francis, Nestor Burma) passen wonderwel bij het thema van de fado. De smalle straatjes en de bekende gele trams maken van Lissabon een hoofdpersonage.

Droef en mooi tegelijk O Fado nasceu um dia, quando o vento mal bulia e o céu o mar prolongava. De fado werd geboren op een dag dat de wind amper blies en de zee overging in de hemel." Terwijl de melancholische beginregels van Amália Rodrigues’ Fado Português in de Lissabonse bar klinken waar de koningin van de fado ook het oude en nooit meer terugkerende Lisboa Antiga bezong, tuigt op straat een fascistenmilitie een revolutionair af. De scène vat het Portugal van eind jaren 1950 goed samen, dat sinds 1934 onder de extreemrechtse dictatuur van António de Oliveira Salazar zucht. Het is ook de scène waarin Fernando, die stoemelings de mooie benen van activiste Marisa achterna was gelopen, zich definitief zowel tot haar als tot de oppositie bekeert. Ja, jongens en meisjes, ook Portugal kende midden vorige eeuw, tot de Anjerrevolutie van 1974, liefst veertig jaar een fascistisch regime. Net zoals het buurland, het Spanje van Francisco Franco. Schaam je niet dat je dat amper wist, want ook de Franse striptekenaar Nicolas Barral had er geen weet van, zo vertelt hij in de interviewbijlage bij deze uitgave. En hij is dan nog wel met een Portugese getrouwd! Via zijn echtgenote ontwaakte bij hem echter de interesse in dat zwarte verleden van Portugal. Wegens het helemaal uitgeput hebben van het Nestor Burma-oeuvre van Léo Malet zat hij bovendien met de gelegenheid eens als auteur-tekenaar aan de slag te gaan met een eigen verhaal. Na een tiental jaar rijpen kwam Als de Fado Weerklinkt op papier. Een mooi liefdesverhaal, maar gebaseerd op een droef tijdperk. Mooi en droef tegelijk, net zoals de fado dus... Fernando is dokter en vrijgezel, maar gezegend met de looks en de branie van Benicio del Toro. Zijn broer is agent bij de PIDE, de zeer efficiënte en gehate geheime Portugese politie, maar — zoals zovele Portugezen — houdt hij zich ver van de politiek, op zijn romance met Marisa, tien jaar tevoren, na. Flashbacks wisselen zich af met het heden, eind jaren 1960, waarin Fernando opnieuw een pittig en opstandig ding leert kennen, maar in het vizier van de PIDE komt... Barral verliest zich niet in geschiedschrijving, maar geeft goed weer hoe het uiterst rechtse schrikbewind de Portugese ziel heeft gekrast. Hoe bijvoorbeeld de Portugezen de gewoonte ontwikkelden achter hun hand te fluisteren, of via de fado de heimwee naar een gouden tijd koesteren. Barrals stijl, die eerder al een ideaal middel was om Blake en Mortimer te parodiëren in Philip en Francis, is realistisch genoeg om het fictieve verhaal geloofwaardig en de realiteit van de radicaal-rechtse dictatuur voelbaar te maken. Gelukkig is vandaag Lissabon weer de oiro e de prata, outra mais linda não vejo, eternamente a brincar e a cantar de contente ("van goud en van zilver, mooier zie ik nergens, eeuwig spelend en zingend van blijdschap"). bron ssz"