De lijnen die mijn lichaam tekenen

“De lijnen die mijn lichaam tekenen” is het aangrijpende en grimmige relaas van de eerste 22 jaar van het leven van de Iraanse kunstenares Mansoureh Kamari.
Om aan de systematische onderdrukking van de vrouw te ontsnappen ontvluchtte Kamari in 2006 haar vaderland.
Met deze graphic novel probeert ze met zichzelf in het reine te komen en de demonen uit het verleden achter haar te laten. Een aanklacht tegen de vernedering van de vrouwen in Iran.
Het verhaal wisselt scènes uit het verleden, in grijstinten, af met scènes uit het heden, in roze tinten.
In Parijs poseert Kamari als naaktmodel in een kunstacademie. Tijdens deze sessie modeltekenen glijden haar gedachten af naar haar jeugd in Teheran. We krijgen een autobiografisch verhaal dat start wanneer ze op 9-jarige leeftijd voor haar Jashn-E Taklif, de overgang van meisje naar vrouw, een ceremoniële hoofddoek krijgt. Volgens de Islamitische wetten van Iran worden vrouwen vanaf 9 jaar als volwassen beschouwd. Volwassen vrouwen worden in de eerste plaats onderworpen aan de almacht van de vader en bij uitbreiding van alle mannen.
Kamari vertelt het verhaal van de onbezorgde kindertijd met haar broertje tot ze als jonge artieste vernederd wordt. Ze deelt een aantal oude littekens met de lezer gaande van seksuele intimidatie in de pubertijd tot de traumatische dood van haar 15-jarige nichtjes die in de dagen van Iraanse revolutie verkracht en geëxecuteerd werden omdat ze kritische pamfletten bij zich droegen. Karami’s haat tegen het regime groeit met het verhaal mee. Ze deelt ook de pijn die haar moeder onder het juk van haar vader lijdt.
Om aan alle ellende te ontsnappen, trekt ze zich terug in een bubbel en laat haar fantasie de vrije loop. Ze vindt rust in films en tekenen. Zo ontdekt ze haar tekentalent, maar omdat ze vrouw is, krijgt ze nergens een kans om haar gave te tonen.
De eerste keer seks als ongetrouwde vrouw vindt ze het dapperste dat ze ooit in haar leven heeft gedaan. Het bezorgt haar de belediging “Doktar kharâb”, slet in het Nederlands. Deze scheldwoorden prijken in Iraanse kalligrafie op de cover.
Met de lijnen, de striemen op haar lichaam, die ze tekent, probeert ze haar verleden te aanvaarden en haar angsten te trotseren.
Ondanks de 200 pagina’s en het choquerende thema leest deze graphic novel als een trein. Je wordt als het ware meegezogen in deze pageturner. De prenten zijn meestal sober van tekst. Kamari bezit de kunst om in haar realistische stijl de tekeningen voor zich te laten spreken. Subliem tekenwerk! Het is weer zo’n verhaal dat je meerdere keren moet lezen. En elke keer kruipt het een beetje meer onder je vel.
Met deze aanklacht tegen de discriminatie van de vrouwen in Iran treedt ze in de voetsporen van Marjane Satrapie, wereldbekend van de bestseller Persepolis. “De lijnen die mijn lichaam tekenen” is beslist geen Persepolis 2.0, maar mag er zeker naast staan. Het werk van Kamari is een voorbeeld van hoe de 9de kunst kan bijdragen tot het verwerken van angsten en naweeën uit het verleden. Haar getuigenis heeft ons diep geraakt en verwondert dat er anno 2026 nog dergelijke vrouwonterende toestanden bestaan. Onze kijk op mensen die hun land ontvluchten is weer een beetje scherper gesteld.
Dit boek is ook een eerbetoon aan de beweging “Vrouw, Leven, Vrijheid” ontstaan in 2022 en een ode aan de activiste Narges Mohammadi, laureate van de Nobelprijs voor de vrede in 2023. (HV)
www.sprokkels-en-brokkels.be

DE LIJNEN DIE MIJN LICHAAM TEKENEN (Mansoureh Kamari) 2026

Hopen op een beter Iran

We maken kennis met een Iraanse vrouw die haar traumatische jeugd beschrijft. Werkelijk een ware hel om daar als meisje op te groeien. "Mijn vader boezemde me zodanig veel angst in." Volgens de wet is een vader eigenaar van het bloed van zijn kinderen. Toen ik negen werd kreeg ik een ceremoniële hoofddoek voor mijn 'Jashn-e Taklif'. De overgang van meisje naar vrouw. Dus werd ik volgens de islamitische wetten beschouwd als volwassene. Het einde van mijn kindertijd. En ook verplicht om een hidjab te dragen. Een hoofddoek die het haar bedekte. Je wordt uitgekleed door indringende blikken van mannen om je heen die je misselijk maken. Voortaan is het verboden te lachen, om je te kleden zoals je wil, om te zingen of te dansen in het openbaar, om jezelf te zijn.

De littekens blijven. Als vrouw in Iran heb je geen enkele kans. Onderdrukking is je deel. Mansoureh brengt dit alles met haar lijnen in beeld. Haar tante kreeg de afscheidsbrief van haar dochters Houri en Fati (15 en 16 jaar) in haar bus. Ze hadden een kritisch pamflet in hun rugzak gevonden. Of ze ook even de kogels wilde betalen waarmee ze werden vermoord...

Tekenen moest mijn leven redden. Op 22-jarige leeftijd kon Mansoureh Kamari haar land ontvluchten. "Dat ik, al was ik een meisje, misschien toch talent had." De kalligrafie op de cover betekent 'slet'. Dan weet je meteen dat je moet zwijgen. Je bent maar een ding. Wie durft daar nu ooit streven naar vrijheid? De tekeningen van de angst en de onmacht blijven ons achtervolgen. Ondertussen gaan de executies in Iran gewoon door. Het regime is er sterker dan ooit...

Bij het lezen van deze autobiografie kan je nauwelijks geloven wat de Iraanse Kamari allemaal meemaakte als jong meisje in haar thuisland. Vanaf haar negende moet ze een hoofddoek dragen en dan begint de nachtmerrie van vernedering en voortdurende dreiging van mannelijke prooidieren. De nu in Parijs levende vrouw vertelt het met veel subtiliteit, maar de harde waarheden over een mannenmaatschappij waarin de vrouw als een ding wordt behandeld, komen bijzonder hard binnen. Als animatiefilmer weet ze goed hoe ze een verhaal in beeld moet brengen. Haar tekeningen lijken wel wat op die van Aimée De Jongh, hoewel Kamaris stijl minder inventief is. Misschien is dit ook het moment om ‘Persepolis‘ van haar landgenote Satrapi te (her)lezen.

Mansoureh Kamari heeft een graphic novel gemaakt die actueler lijkt dan ooit. Dat het sinds de Iraanse Revolutie nooit rustig is geweest, is een understatement. Kamari brengt het leed van de Perzische vrouw terug naar het individu, naar Mansoureh zelf in hoogsteigen persoon.
Door Bastiaan van Esch

Er zijn van die uitspraken waarvan iedereen direct weet wat je ermee bedoelt. “Je kunt het kind wel uit de oorlog halen, maar de oorlog niet uit het kind”. Verander het woord oorlog in Iran en klaar.

Zichtbaar en onzichtbaar
Mansoureh is ondertussen al jaren een vrij persoon en woonachtig in Europa. Ze probeert voet aan de grond te krijgen als kunstenares. Ze laat zichzelf tekenen, ontbloot en kwetsbaar. Ze tekent ook andere ontblote mensen, maar telkens grijpt de angst haar bij de kladden. Het gevolg is dat ze bevriest, uit haar doen raakt en zich onmogelijk vrij kan bewegen in lichaam en geest. Iran zit in haar gekerfd als een ongewenste tatoeage. Littekens, zichtbaar en onzichtbaar. Kijk naar de ogen en de onuitwisbare pijn ontvouwt zich volledig.

Regie
Wat er in het boek gebeurt is op geen enkel moment verwarrend. Ook al wisselt ze van heden naar verleden, van het nu naar de herinnering: de ogen spreken boekdelen. Kamari vertelt haar verhaal. De ogenschijnlijk onbezorgde jeugdjaren, samen met haar broertje. Los van hun geslachtsdelen is er er geen verschil tussen de twee kinderen. Maar alles verandert als ze de leeftijd van 9 jaar bereikt. Alles wat was zoals het was is als was geworden. Houvast ontbreekt en onduidelijkheid en angst nemen de regie volledig over.

Valse beloftes
In het contact met mannen is ze altijd een waardeloos object, een lustobject. Een speelbal waar je alles tegen kunt zeggen, hoe oneervol ook. Want zij zijn man, ook al is ze nog maar een kind. Voor haar negende verjaardag zou ze een nieuwe fiets krijgen. Dit was door haar ouders beloofd en toegezegd. Maar helaas gaat voor haar die vlieger niet meer op. Ze is te oud voor een fiets, terwijl haar broer wel vrij en onbezorgd zijn gang kan gaan en een fiets krijgt om de wereld te ontdekken.

Geen gemakkelijke jeugd
De angst en eenzaamheid ziet ze op een gegeven moment terug in haar moeder. In de stille momenten van de dag, in een donker hoekje van het huis, nadat alle vrouwentaken zijn volbracht. Als de klappen ontvangen zijn en de vernedering zijn werk weer heeft gedaan. Maar zij had ook geen makkelijke jeugd, net als haar vader…

Schijn bedriegt
Het tekenwerk van Kamari is verbluffend en confronterend tegelijk. De tekeningen over haar ervaringen uit het verleden zijn in zwart-wit getekend en worden opgevuld met roodtinten. Een techniek die vaker gebruikt wordt, vooral om de rol van bloed te accentueren. Wat bijzonder bij de tekeningen is, is dat alles in het verhaal bikkelhard en rechtlijnig oogt, maar dat de lijnen in de tekeningen zelf zacht zijn uitgewerkt.

Vlag en wimpel
Het lukt Mansoureh hiermee om de lezer met haar ervaringen en tekeningen vast te blijven houden aan haar verhaal. De gebeurtenissen uit het hier en nu zijn in kleur uitgewerkt, waarbij het verschil tussen de twee werelden van verleden en heden groot lijkt, maar schijn bedriegt. Het kind zit nog steeds in de volwassen versie van Mansoureh. Een vertrapte Iraanse ziel in een ogenschijnlijk ongeschonden omhulsel blijft een vertrapte Iraanse ziel.

Angst
Wat mij verder nog opviel is dat bij alle personen uit dit beeldverhaal de ontspanning ontbreekt. Op bijna geen enkele bladzijde wordt gelachen. Iedereen lijkt onderhevig te zijn aan de alles verslindende angst. De vrees om zelf als zwak gezien te worden en de drang om de totale liefdeloosheid verder te laten verdorren. Nergens is ruimte voor genegenheid of warmte. Het is ieder voor zich, waar je je ook bevindt. Eenmaal een Iraniër, altijd een Iraniër? Hoeveel respect krijg je dan voor de mensen die opstonden en opstaan tegen die tirannie? Een verhaal over een individu, een eerbetoon aan velen.

De maker
Mansoureh Kamari is een vrouw van 42 en sinds 2006 gevlucht uit Iran. Ze studeerde aan de kunstschool Gobelins in Parijs en De lijnen die mijn lichaam tekenen is haar debuut. www.stritip.nl