Saudade

Het woord “saudade” is onvertaalbaar uit het Portugees. Het is de gewaarwording die je bekruipt als je een oude film herbekijkt en beseft dat je eigenlijk rouwt om een tijd, een gevoel, een versie van jezelf die je ergens onderweg bent kwijtgeraakt. Vincent Turhan heeft dat gevoel tot onderwerp gemaakt van zijn nieuwste graphic novel en hij doet dat met de ernst van iemand die weet dat nostalgie gevaarlijk terrein is. Sentimentaliteit loert altijd om de hoek en Turhan stuurt er voortdurend omheen.

Het verhaal speelt zich af in een zonnig kuststadje, we nemen aan ergens in Portugal, tijdens de laatste nazomerdagen, als de vakantiegangers al vertrokken zijn en de stad weer van zichzelf wordt. Alma en Rio runnen een arthouse-cinema en bereiden een retrospectief voor rond een fictieve filmklassieker die – hoe kan het ook anders – de naam Saudade heeft. Tegelijkertijd loopt er ergens een bankoverval in het honderd. Twee criminelen en twee corrupte agenten belanden in elkaars vaarwater en opeens dwaalt een tas met geld door de coulissen van dezelfde bioscoop. Turhan werkt met acht personages die hij in duos groepeert: het koppel eigenaars, de twee verliefde medewerkers, de twee boeven en de twee agenten. De structuur voelt bewust cinematografisch aan, als een ensemblefilm met kruisende verhaallijnen binnen een kleine geografische driehoek.

Turhan wil heel veel tegelijk en slaagt daar grotendeels in. De thriller-laag is functioneel maar niet zo bijzonder. De mechanica van de bankoverval, de achtervolging en de verborgen tas zijn clichés die hij beheerst zonder ze verder bijzonder te maken. Saudade leeft echter volop in de melancholische ondertoon die Turhan weet te bewaren, zelfs wanneer de actie versnelt. Alma is de figuur die het meeste op haar rug meezeult. Ze is een voormalige regisseur wier verleden als filmmaakster haar nooit helemaal heeft losgelaten. De fictieve Saudade-film fungeert als spiegel, niet alleen voor haar maar voor elk personage dat geconfronteerd wordt met een leven dat anders had kunnen zijn. Dat is sluwe architectuur. De film-in-de-strip is een structureel motief, een emotionele kapstok waaraan de verschillende verhaallijnen hun echte gewicht ontlenen.

Turhan tekent zelf en dat is voelbaar. Zijn lijnvoering is nerveus en precies tegelijk, zoals een cameraman die met een handheld werkt, maar de kadering niet verliest. Hij snijdt pagina’s op een manier die filmisch oogt. Zijn wissels tussen dichtbij en veraf, tussen intiem en panoramisch, sturen het ritme van lezen. Zijn keuze om de scènes uit de fictieve film in een sepia-palet te zetten is bijzonder geslaagd, waardoor het verschil in tijd onmiddellijk zichtbaar is. Het is een eenvoudig maar doeltreffend middel dat ook een licht nostalgische roest over het geheel werpt, alsof het boek zelf, niet alleen de personages, liefhebbend zucht bij het zien van die beelden.

Het kleurgebruik in de hedendaagse scènes is levendig en wordt gestuurd door emotie. De warme okertinten van de kust verliezen kleur naarmate de spanning oploopt, donkerblauwe nachtscènes krijgen een theatrale zwaarte. Turhan gebruikt kleur dramatisch, een onderscheid dat veel makers claimen maar weinigen waarmaken.

Toch zijn er scheuren. De humor, in de vorm van het slungelige boevenduo Cisco en Misha, en het verlegen liefdesverhaal van barman Scardo voor ouvreuse Luz, voelt soms wat geforceerd comic-relief-achtig. Die luchtigheid is op zichzelf geen probleem, maar juist de figuur van Luz verdient meer dan ze krijgt. Ze blijft hangen als plotdevice en te weinig als persoon. Scardo compenseert met zijn aandoenlijke onbeholpenheid, maar het koppel voegt al met al weinig toe.

Vincent Turhan is geen maker die via de gebruikelijke stripschool in het vak is gerold. Voordat hij tekende voor een uitgever studeerde hij kunstgeschiedenis en Meso-Amerikaanse archeologie, adapteerde hij Stefan Zweig’s Transatlantique en Richard Wagamese. Ondertussen werkte hij voor reisuitgevers en doceerde hij de geschiedenis van het narratieve beeld in Parijs. Dat is een ongebruikelijk zwaar fundament en dit is te zien. Turhan denkt historisch over beelden. Hij weet waar vormen vandaan komen, welke lading ze dragen, wat ze citeren zonder het te zeggen. Saudade is dan ook geen toeval. De retrospectie van de fictieve arthouse-film en de sentimentele herinnering zijn de logische uitkomst van een maker die het medium al ver vóór zijn eerste eigen album grondig heeft doordacht.

Saudade belooft meer dan het genre toestaat. Een thriller heeft behoefte aan vaart, aan escalatie, aan wendingen die de vorige ongedaan maken. Dat mechanisme werkt hier ook wel, maar het vreet de stiltes op die het boek juist nodig heeft om zijn (veel interessantere) diepere laag te laten spreken. Turhan gunt zijn personages af en toe een moment van rust, maar die momenten zijn te schaars om echt te landen. De emotionele kern van het verhaal verdient meer ruimte dan de plot haar geeft.

De maker begrijpt genoeg van verlies om er een eerlijk boek over te maken en net iets te weinig over structuur om het een groot boek te laten worden. Dat is geen verwijt. Het is een observatie over iemand die zijn eigen lat hoog genoeg legt om er soms onderdoor te gaan. En dat is precies de reden om hem nauwlettend te blijven volgen. www.9dekunst.nl